آذر

فقط طلاب جوان تمایل دارند، دولت به حوزه کمک کند

  آیت‌الله سید هاشم بطحایی‌گلپایگانی، از اساتید حوزه و دانشگاه است که از منتقدان کمک مالی دولت به حوزه شمرده می‌شود. او اگرچه سال‌ها استاد دبیرستان و دانشگاه بوده است، اما به اصول مرسوم و سنتی حوزه‌ها وفادار است و بر این اساس به دفاع از استقلال حوزه می‌پردازد. او در این اواخر در پی اعلام نظر رییس دولت مبنی بر انتخاب وزیر زن، نامه‌ای انتقادی نوشت و به ابراز نظرات خود پرداخت. منزل او در شب عید قربان محل گپ و گفت درباره بودجه حوزه بود و او دیدگاه خود را در این باره ترسیم کرد.

***

سیاست مالی حوزه‌های علمیه شیعی بر چه اصلی استوار است؟

از آغاز تاکنون، استقلال حوزه‌های علمیه شیعی از نظر سیاسی، اقتصادی، علمی و عملی مهمترین ویژگی آن بوده است. مستقل به این معنا که همواره هیچگونه وابستگی مالی و سیاسی به حکومت‌ها نداشته و به عنوان یک مرجع دینی و علمی برای همه شیعیان پناهگاهی بوده است. اگر حوزه از نظر اقتصادی به حکومت‌ها وابسته بود، هیچگاه نمی‌توانست آزادانه سخن گوید و امر به معروف و نهی از منکر کند؛ در واقع به ابزاری برای کمک به حکومت‌ها تبدیل شده بود. حوزه‌های شیعی از زمان شیخ طوسی ( یا آغاز غیبت کبرا ) تا امروز، از نظر مالی مستقل و بنابر سیره پیامبر اسلام(ص) اهل قناعت بوده است. سیاست معیشتی روحانیت شیعی بر اساس قناعت و کفاف است. از این رو در تاریخ می‌بینیم که این روحانیت می‌تواند در مسائل ضروری و مهم وارد عمل ‌شود و برابر اقدامات نادرست حکومت‌ها بایستد؛ همچون مقابله میرزای بزرگ شیرازی با تصمیم ناصرالدین شاه. در حالی که حوزه و روحانیت اهل تسنن وابسته به دولت‌ها هستند؛ چونکه مرتزق دولتند و حقوق می‌گیرند. لذا آنان مجری افکار حکومت‌ها هستند و گاهی توجیه‌گر مفاسدشان.

 گویا اکنون همه حوزویان همچون شما نمی‌اندیشند؟

طلاب جدیدالورود با توجه به شرایط اقتصادی کشور شاید تمایلی به کمک دولتی به حوزه داشته باشند و با ردیف بودجه حوزه در بودجه سالانه دولت مخالفتی نکنند، اما رهبران و تئورسین‌های حوزه معتقد هستند که کمک دولتی به حوزه، اندک اندک حوزه را به ابزاری برای دولت‌ها تبدیل می‌کند.

 امروز برخی از مدرسان و مدیران حوزه هم کمک دولتی به حوزه را پذیرفتند؛ نه فقط طلاب جدیدالورود.

شاید دریافت بودجه بر این اساس پذیرفته شده است که دولت حق هیچگونه چشمداشت و اعمال نظری بر حوزه نداشته باشد. والا اگر دریافت آن باعث شود که حوزه دیگر نتواند از دولت‌ها انتقاد کند و دولت امیر حوزه شود، اصلا صلاح نیست.

 از نظر شما، مهمترین پیامد کمک دولتی به حوزه چیست؟

اگر میان مردم اینگونه انعکاس یابد که حوزه در بودجه دولتی رقم قابل‌ ملاحظه‌ای را به خود اختصاص داده است، در پرداخت سهم امام(ع) توسط آنان خلل وارد می‌شود و دیگر حاضر به پرداخت این وجوهات شرعی نخواهند بود. یعنی گردش اقتصادی‌ دینی که حافظ شریعت بوده است، اندک اندک از حرک باز می‌ایستد. چراکه این گردش مالی فقط بحثی اقتصادی نیست؛ حتی گاهی این پول با اجازه مرجع برای خرج مشروع به صاحب مال بازگردانده می‌شود، بلکه یک نظام معنوی با محوریت مراجع و روحانیت است و اگر آسیب ببیند، فقط نظام مالی آسیب ندیده، بلکه نظام شریعت هم اینگونه می‌شود.

 با هرگونه کمک حکومت‌ها و دولت‌ها به حوزه مخالفید؟

اینگونه نیست. مرکز خدمات حوزه و فروشگاه‌های جانبی که تسهیلاتی را برای طلاب درنظر می گیرند، انصافا ضروری و مفید است. حتی برخی از کمک‌های دیگر هم اگر باعث توقع و معامله بر سر آن نشود و حوزه را وامدار دولت نکند، بلااشکال است. اما اگر این کمک‌ها باعث شود که حوزویان نتوانند انتقادات و ایرادات خود را بیان کنند و مبلغ دولت شوند، مضر است.

 فکر نمی‌کنید، غیرمنطقی است که دولت بودجه دهد، اما توقعی هم از حوزه نداشته باشد؟

دولت، یک نهاد حقوقی است و اموال و بودجه پرداختی از سوی آن، شخصی نیست، بلکه از آن بیت‌المال است که به نهادها و موسسات داده می‌شود. بودجه کشوری به صورت امانت در اختیارش است که در امور ضروری و مفید مصرف شود. لذا طبیعتا نباید توقعی ایجاد شود.

 موافقان کمک دولتی به حوزه معتقدند که در حال حاضر وظایف روحانیت، از یک سو به دلیل شکل‌گیری نظام اسلامی و از سوی دیگر تغییر شرایط جهانی، افزایش یافته و محتاج فعالیت‌های بسیار گسترده‌تر از دیروز است. این مسئله نیازمند بودجه است و حوزه ناگزیر به پذیرفتن بودجه از دولت. پاسخ شما به دفاعیه آنان چیست؟ راهکارتان برای تامین نیاز مالی حوزه چیست؟

معتقدم که باید بحث موقوفات را پیگیری کرد. با این بودجه مشکل حوزه‌های علمیه رفع می‌شود. چراکه موقوفات خود کمک‌کننده به دولت هستند. الان اموال فراوانی نه تنها در ایران، بلکه در کشورهای دیگر وقف شده است که رقم آن بسیار قابل توجه است و می‌تواند برای مصارف حوزه استفاده شود. تنها موقوفات قم، تمام این نیازها را رفع می‌کند. از سوی دیگر، می‌توان کمک‌هایی هم دریافت کرد؛ به شرط اینکه جنبه امیریت پیدا نکند و توقعی ایجاد نشود. همچنین بهتر است که مراجع تقلید شورایی از متخصصان ( در امور اقتصادی، مدیریتی، سیاسی و... ) و افراد مورد اعتماد خود تشکیل دهند تا این شورا نیازهای حوزه‌ها و طلاب و روحانیون را بررسی کند و برای رفع آن با توجه به منابع غیردولتی راهکارهایی ارائه و اجرایی شود. در صورت عدم توجه به این مسائل، حوزه مطمئنا با تبعاتی روبرو خواهد بود. اگر حوزه به استقلال خود اهمیت می‌دهد، باید وارد عمل شود و برای حفظ آن اقدامات عملی انجام دهد.

 از بزرگان حوزه هم در مواجهه با این امور مطالبی به خاطر دارید؟

اکثر قریب به اتفاق آنان ( چه علمای کنونی و چه علمای گذشته ) برای حفظ استقلال حوزه و ویژگی‌های اصیل آن تلاش می‌کردند و در این مسیر گام بر می‌داشتند. مواردی هم از مرحوم آیت الله‌العظمی گلپایگانی نقل شده است. همچنین گفته شده است که به امام خمینی(ره) که معمار بزرگ انقلاب اسلامی بود، دو پیشنهاد کردند و ایشان به شدت مخالفت کردند. یکی آنکه فردی پیشنهاد داد که با بودجه شخصی مدرسه فیضیه را از نو بسازد و ساختمان آن را با معماری جدید بنا کند که امام فرمودند: نه نباید ساختمان فیضیه تغییر کند و همین طور بماند. بنابراین تعمیرات مدرسه فیضیه هم به گونه‌ای انجام شد که معماری گذشته آن اصلا تغییر نکرد و همه آن حجره‌ها باقی مانده است. دیگر پیشنهادی که امام با آن موافقت نکرد، این بود که در ایام جنگ پول روضه‌خوانی‌ها را برای هزینه جبهه‌ها صرف شود که ایشان فرمودند: هر کدام به جای خود؛ باید همچنان مراسم‌های روضه‌خوانی پابرجا باشد.

 آینده حوزه را با توجه به شرایط کنونی چگونه می‌بینید؟

به هر حال در بدترین شرایط هم این شجره طیبه با عنایت باری تعالی همواره حفظ شده است و وجود آن برای امور معنوی جامعه همواره ضروری بوده است. با این وجود، به دلیل رسوخ برخی منافع و اهداف مادی میان تعدادی از طلاب جدیدالورود که فقط به دنبال مشاغلی هستند، نگرانم.