آذر

آيت‌الله محمدفاضل لنكراني مرجع تقليد ساكن قم روز گذشته در اين شهر حوزوي درگذشت. اين عالم ارشد تشيع در سن 76 سالگي در حالي كه مدت مديدي در بستر بيماري قرار گرفته بود، از عرصه فقه و فقاهت خداحافظي كرد. فقه و فقاهتي كه از بدوتولد در خانواده‌اي حوزوي با آن خو گرفته بود و تمامي رفتار و سلوك‌اش بر اين مبنا تفسير و تشريح مي‌شد.

او متولد قم بود؛ چرا كه پدرش «آيت‌الله عبدالله موحدي» مشهور به فاضل لنكراني پس از مهاجرت از قفقاز، چند سالي تحصيل و تدريس در حوزه مشهد و زنجان به قم آمد تا در زمان يك سالگي تجديد حوزه قم توسط حاج شيخ عبدالكريم حائري يزدي، اين حوزه را بستر تلاش‌هاي فقهي خود قرار دهد. آيت‌الله فاضل لنكراني همچون پدر به مباحث علوم ديني علاقه‌مند شد و روزي در انشاء كلاس درس به اين مساله اشاره كرد. او تحصيلات كلاسيك را گذراند، اما در سن 13 سالگي پاي در نهاد حوزه علميه قم گذاشت. البته شايد علاقه‌ او به علوم ديني به رفيق و هم‌كلاسي او در دوران ابتدايي باز مي‌گشت. هم‌كلاسي او در آن مقاطع «سيدمصطفي خميني» فرزند آيت‌الله خميني بود كه «لنكراني» درباره او گفته بود: «وجود دوست عزيز در شدت علاقه ما به راهي كه در پيش گرفته بوديم، نقش مهمي داشت و از همان اوان به كمك يكديگر و به عنوان دو هم مباحثه مشغول تحصيل شديم.» فاضل لنكراني با توجه به علاقه و هوش‌اش توانست دوره سطح را كه عموم روحانيون 9 ساله تمام مي‌كنند، در شش سال به پايان برساند. بدين ترتيب او در سن 19 سالگي در كنار مطالعه كفايه، در درس خارج فقه آيت‌الله بروجردي، مرجع ارشد تقليد آن دوره حضور يافت كه جواني او در ميان ساير روحانيون به چشم مي‌آمد. آيت‌الله بروجردي درباره او به پدرش گفته بود: «هيچ فكر نمي كردم كه وي در اين سن و سال اندك بتواند به اين خوبي به تمام رموز و خصوصيات دروس آشنا بشود و خصوصا آنها را در قالب عباراتي جالب توجه از نظر تفهيم و تفهم و آن هم به زبان عربي به رشته تحرير درآورد.» فاضل 11 سال درس خارج فقه را در محضر اين مرجع تقليد گذراند، اما با آغاز تدريس ديگر عالم ارشد ديني يعني «آيت‌الله خميني»، در پاي منبر خارج اصول او نيز حاضر مي‌شد. نزديكي فاضل لنكراني به اين عالم ديني از آن رو بود كه فرزند او يعني «مصطفي» رفيقش بود و پدرش با آيت‌الله خميني ارتباطي نزديك داشت. او همچنين از كرسي اساتيدي برخي روحاني ارشد همچون «سلطاني، عبدالجواد جبل آملي و شيخ مرتضي حائري» بهره برده بود. البته اين روحاني جوان علاقه‌مند به مباحث حوزوي فقط خود را به «فقه و اصول» محدود نكرد، بلكه فلسفه و حكمت را نيز دوست مي‌داشت. به اين دليل «مباحث منظومه سبزواري» و «اسفار ملاصدراي شيرازي» را در نزد استاد برجسته فلسفه حوزه يعني «علامه طباطبايي» فرا گرفت. آنقدر فاضل لنكراني به نهادي به نام «حوزه» علاقه‌مند شده بود كه تحصيل را در كنار تدريس از سن 16 سالگي آغاز كرد و شاگرداني را در ابتداي جواني آموزش داد. او با تحصيل در مكتب امام خميني، به اين عالم ديني علاقه‌مند بود و مباحث سياسي را در چارچوب مسائل حوزوي دنبال مي‌كرد. به گونه‌اي كه فاضل لنكراني عضو «گروه 11 نفره» اساتيد حوزه شد كه بعدها نام «جامعه مدرسين حوزه علميه قم» بر آن نهاده شد.

اين تشكل روحانيون سياسي حامي آيت‌الله‌خميني در زمان دستگيري اين عالم ديني بيانيه‌اي صادر كرد و بر مرجعيت ايشان تاكيد كرد. فاضل لنكراني در زمره افرادي بود كه اين بيانيه را امضا كرده بودند. لذا براي سياسي شدن فعاليت‌هايش، چندباري بازداشت شد و در نهايت تبعيد در تجربه زندگي او قرار گرفت. او چهار ماه به بندر لنگه تبعيد شد كه برايش بسيار سخت گذشت.

فاضل لنكراني درباره اين مدت چهار ماه تبعيد گفته بود: «به اندازه تحمل 40 سال رنج و ناراحتي و مرارت بود.» پس از آن نيز دو سال و نيم به يزد تبعيد شد كه در آن شهر با «آيت‌الله صدوقي» آشنا شد و مراوداتي نيز با اين روحاني انقلابي داشت. اگرچه او به فعاليت‌هاي سياسي در كنار تحصيل علوم حوزوي مشغول شده بود، اما استاد خود يعني «آيت‌الله خميني» را بيشتر در قامت يك فقيه جامع الشرايط مي‌ديد و بر اين خصوصيت او تاكيد مي‌كرد. به گونه‌اي اين نگرش را پس از رحلت امام‌خميني به فرزندش «حاج‌احمد آقاي‌خميني» گفت: «شما به همه ابعاد امام توجه داريد، اما به اين نكته توجه نداريد كه امام از نظر علمي مظلوم واقع شده‌اند، و اين در حالي است كه ابتكارهاي فقهي، اصولي، عرفاني و فلسفي امام فراوان است و امام مبناي علمي بسيار مستحكمي دارد اما متاسفانه آن طور كه بايد و شايد علما و فضلاي حوزه‌ها از آن مباني و نظرات اطلاع ندارد.»

اين تاكيد بر نقش حوزوي استاد، نشان از آن داشت كه فاضل لنكراني تمامي فعاليت‌هاي خود را حتي در زماني كه رفقايش پس از انقلاب به جايگاه‌هاي سياسي رسيدند، به نهاد حوزه محدود كرد و با ارتباط جدي با مراجع تقليد وقت توانست به عنوان عضو ارشد شوراي مديريت حوزه علميه قم مطرح شود و اين نهاد دوست‌داشتني‌اش را هدايت و مديريت كند.

اين مشي او باعث شد كه پس از رحلت آيت‌الله اراكي به عنوان مرجع جايگزين امام‌خميني، هم «جامعه روحانيت مبارز» او را به عنوان يكي از سه مرجع مسلم تقليد در كنار آيت‌الله خامنه‌اي و آميرزا جواد تبريزي معرفي كند. همچنين جامعه مدرسين نيز او را در زمره هفت مرجع پيشنهادي خود به مردم قرار داد. او پس از اين تصميم، فقط در جايگاه مرجعيت تقليد قرار گرفت و تدريس حوزوي را در فعاليت‌هاي روزمره خود قرار داد و ديگر در مديريت حوزه و فعاليت جامعه مدرسين نقشي را ايفا نكرد. از او تا به حال نزديك به 30 اثر حوزوي – فقهي منتشر شده كه آثار ديگري نيز در دست انتشار است. در كنار نگرش‌هاي اين مرجع تقليد پيش از همه تاكيد او بر استقلال حوزه به چشم مي‌آيد چرا كه او با هرگونه كمك اقتصادي به حوزه مخالفت مي‌ورزيد و فعاليت در اين عرصه را در شأن روحانيت تفسير نمي‌كرد. «محمدجواد فاضل لنكراني» فرزند اين مرجع تقليد كه خود عضوي از جامعه مدرسين حوزه علميه قم است، در باره نظرات اين مرجع تقليد پيرامون فعاليت‌هاي اقتصادي مي‌گويد: «به صراحت عرض مي‌كنم كه ايشان اين مساله را به هيچ‌وجه صحيح نمي‌دانستند، به خصوص در سطوح بالاي روحانيت و خودشان هم به هيچ وجهي و به هيچ نحوي وارد اين فضا نشدند و اجازه ورود به اين مسائل را ندادند. به طور كلي صرف وجوه شرعيه را در امور اصلاح اقتصادي و سرمايه‌گذاري‌هاي درآمدزا مشروع نمي‌دانستند؛ به گونه‌اي كه پس از ارتحال حضرت امام (ره) كه مرحومه حاج احمدآقا وجوه شرعي باقي مانده را براي ايشان و اعضاي محترم شوراي مديريت وقت حوزه علميه قم براي مصرف طلاب خود فرستادند و برخي خواستند با آن سرمايه‌گذاري كنند تا زود تمام شود، اين تصميم سخت مورد مخالفت ايشان قرار گرفت و با تلاش معظم‌له آن وجوه براي شهريه طلاب مصرف شد.» آيت‌الله لنكراني نه‌تنها با فعاليت اقتصادي حوزه مخالف بود، حتي مصرف موقوفات را نيز با اشاره به آراي رهبر فقيد انقلاب در حوزه‌هاي علميه جايز نمي‌دانست. جواد فاضل لنكراني در اين باره مي‌گويد: «در جلسه‌اي كه مقام معظم رهبري و ايشان داشتند و من حضور داشتم، همين بحث تقويت بنيه مالي حوزه‌هاي مطرح شد و ايشان همين مطالب را گفتند و اضافه كردند حضرت امام اجازه نمي‌دادند موقوفات براي حوزه‌هاي مصرف شود. از حوزه‌هاي فقط با وجوهات شرعيه‌اي كه مومنين با جلب‌خاطر و خلوص نيت مي‌پردازند اداره شود و راهي غير از اين راه مشروع نيست.»

با اين وجود، آيت‌الله لنكراني برخي سياست‌‌هاي جديد مبني بر كمك‌هاي مالي دولت به حوزه‌هاي علميه را نيز برنتافتند و اينگونه «فرزند او» مخالفت پدرش را يادآور مي‌شود: «يكي دو سال قبل بود كه يكي از مسوولان و شخصيت‌هاي بزرگ نظام در مصاحبه‌اي كه با مجله‌اي حوزوي داشت بازهمين نكته را مطرح كرد و گفت: ايرادي ندارد كه حوزه‌ها از بودجه دولتي استفاده كنند تا بهتر اداره شوند. وقتي ايشان از مطالب با خبر شدند، بنده را نزد آن مسوول محترم كه با نيت خير آن مطالب را گفته بود، فرستاد كه اين راه پيشنهادي شما براي آينده حوزه‌ها خطرناك است و در نهايت به حوزه‌ها لطمه مي‌زند و به هيچ‌وجه صلاح نيست، بودجه دولتي در حوزه‌ها لطمه مي‌زند و به هيچ‌وجه صلاح نيست بودجه دولت در حوزه‌ها مصرف شود. بايد فرهنگ‌سازي شود تا مومنين با آگاهي و اخلاص ديون شرعيه خودشان را بپردازند تا امور دين بهتر اداره شود و فرهنگ اسلامي و تعاليم اهل بيت (ع) ترقي و توسعه يابد.»

اكنون او در عرصه فقاهت‌ جايش خالي است، اما دغدغه‌هايش همچون «استقلال حوزه» بر تارك نگاه حوزويان قرار گرفته و آنان بر اين امر اذعان دارند؛ چراكه مراجع تقليد و علماي ارشد حوزه علميه قم اينگونه مي‌انديشند.